Het slagwerk: krachtige klappen

Een symfonieorkest telt vier of vijf muzikanten die slagwerk spelen. Echt veel zijn dat er niet, maar ze moeten wel heel veel instrumenten bespelen. Pauken, trommels, triangels, bekkens, xylofoons, triangels, tambourijnen, castagnetten, koebellen of ratels: het zijn maar enkele van de instrumenten waar een slagwerker mee overweg kan. De slagwerkinstrumenten worden wel eens opgedeeld in twee groepen. Er zijn de membranofonen, die klank voortbrengen door een membraan of vel aan het trillen te brengen. Daarnaast zijn er de idiofonen, waarbij het materiaal van het instrument zelf de klank voortbrengt.

Concentratie vereist

Slagwerkers maken muziek door op hun instrumenten te slaan, te hameren of te tikken. Dat doen ze met een hele verzameling stokken, borstels of hamers. Voor elk slagwerkinstrument komt het er op aan om het juiste stokje in de hand te hebben. Soms moet de slagwerker instrumenten tegen elkaar slaan of ermee rammelen of schudden om geluid te produceren.

Denk niet dat slagwerkinstrumenten eenvoudig zijn om te bespelen. Er is veel concentratie voor nodig om op het juiste moment en met de juiste hoeveelheid kracht op het instrument te slaan. Als je maar een fractie te laat bent, zal iedereen in de zaal het gehoord hebben. Er rust dus een grote verantwoordelijkheid op de schouders van de slagwerkers.

Een kleine greep uit het assortiment slagwerkinstrumenten

• De pauken zijn zonder twijfel de belangrijkste slagwerkinstrumenten. Je vindt ze in vrijwel elk stuk orkestmuziek en gaan al heel lang mee. Eigenlijk zijn het grote ketels, waarboven een ‘vel’ (gemaakt van plastic of van dierenhuid) gespannen wordt. Door het vel met een pedaal aan te spannen krijg je een andere toon. Vergis je dus niet: een paukenist kan meer klanken en tonen uit zijn instrument halen dan je zou denken. Hij kan er zachtjes op roffelen, maar evengoed knalhard en fel op slaan. Het zijn dus instrumenten die zowel het ritme als de melodie ondersteunen.
• De grote trom is niet alleen groot, hij klinkt ook bijzonder laag. In tegenstelling tot de pauk kan een grote trom niet gestemd worden: hij produceert dus telkens dezelfde, donderachtige toon. Een flinke slag op dit zware instrument geeft een overdonderend en onheilspellend geluid. Zelfs als je er zachtjes op roffelt, klinkt het instrument dreigend.
• De bekkens ken je wel: het zijn twee grote metalen schijven die tegen elkaar geslagen worden. Je hebt ze in allerlei groottes en ze geven doorgaans een schel en vibrerend geluid. Omdat ze flink doorklinken, worden ze vaak ingezet bij de climax van luide, stormachtige orkestpassages. Soms worden de bekkens niet tegen elkaar geslagen, maar wordt er met een stok of metalen borstel over gewreven: dat geeft een speciale klank.
• De kleine trom is misschien het bekendste slagwerkinstrument. Eigenlijk is het een koker die aan beide zijden met een vel uit kunststof bespannen wordt. Een slag op een kleine trom klinkt droog en hard en wanneer je er op roffelt, krijg je een raspachtig geluid. Soms worden er metalen snaren gespannen onder het vel, wat de klank extra ratelachtig maakt. Niet voor niets wordt dit kleine instrument nog steeds gebruikt om het ritme aan te geven bij militaire optochten en feestelijke gelegenheden. 
• De xylofoon is een slagwerkinstrument met een hele reeks houten ‘toonstaven’ waar je hele melodieën en toonladders op kan spelen. De slagwerker bespeelt dit instrument met sticks. Soms heeft hij zelfs twee sticks in elke hand, en komt het er op aan om telkens de juiste toonstaven te raken. De klank van een xylofoon is vrij hard en verleent een scherp randje aan melodieën die door andere instrumenten gespeeld worden.
• De marimba ziet er ongeveer zo uit als de xylofoon en wordt op net dezelfde manier bespeeld. Alleen is de klank van dit instrument veel voller en warmer. De lage tonen van de marimba hebben een erg speciale klankkleur en doen je denken aan Caraïbische muziek.
• Het klokkenspel is het kleine broertje van de xylofoon. De toonstaven zijn van metaal en de klank lijkt op het tinkelen van hoge belletjes. De slagwerker kan er sprookjesachtige klanken uit halen, maar ook verrassend luid op spelen. De klank is dan zo krachtig dat je het boven een bulderend orkest nog steeds kan horen. 
• De triangel is een driehoekig geplooid staafje dat met een lus omhoog gehouden wordt. De slagwerker bespeelt het met een dun metalen staafje. Hij kan er gewoon op tikken, maar kan er ook een triller op spelen, wat een bijzonder effect geeft. Het zilverachtige geluid mengt uitstekend met het volledige orkest en geeft een spannend kleurtje aan grote orkestpassages. 
• De tamboerijn ken je vast wel: het is een houten rand die aan een kant met een vel bespannen is en waaraan kleine metalen plaatjes kletteren. Het instrument ziet er misschien eenvoudig uit, maar de slagwerker kan er veel verschillende klanken en ritmes uit halen. Het bekendste geluid krijg je door de tamboerijn snel en constant te schudden, zodat je een roffel krijgt.
• De castagnetten zijn oestervormige houten plaatjes die in een hand tegen elkaar geslagen worden. Het geluid van een stel kletterende castagnetten doet je wellicht meteen denken aan Spanje.
• De tamtam is een grote metalen plaat of gong die een zeer onbestemd en oosters geluid voortbrengt. Het heeft een enorme dynamiek en je kan er dus oorverdovend luid op spelen. Een krachtige slag op de tamtam klinkt ronduit indrukwekkend en wordt meestal gebruikt op het hoogtepunt van een orkestpassage.
• De buisklokken zijn een stel metalen buizen die, als je er met een hamertje op slaat, klinken als kerkklokken. De slagwerker kan er verschillende noten op spelen, maar omdat de klank er lang over doet om uit te sterven, worden er zelden melodieën op gespeeld.
• De celesta ziet eruit als een kleine piano: het is een soort meubeltje met een toetsenbord. Hoewel je er als een piano op moet spelen, wordt de celesta tot het slagwerk gerekend omwille van de metalen plaatjes die binnenin het instrument zitten. Als je een noot indrukt op het toetsenbord slaat er een hamertje op zo’n plaatje. Dat geeft een sprookjesachtig geluid dat lijkt op kleine belletjes.